Эн тӱҥ → Ик уш сай – шукыжо путыракат сай
Самырык пагыт – айдемын илышыштыже эн сылне жап. Тудо пеш писын да шижде эртен кая гынат, уло илышланна негызым ышта. Лач тунам ме шкаланна ончыкылыкым чоҥена: профессийым ойырен налына, ешаҥына. Но эн тӱҥжым шотыш налын огына шукто, шонем. Вет ты пагытыштак тӱняумылымашна, чон кӧргӧ поянлыкна тапталтеш. Варажым тудо илышнан рӱдыжӧ лиеш.
Мыйым, тыглай ялысе марий рвезым, ала-могай Юмо шке жапыштыже Марий кугыжаныш университетыш конден, варажым журналист корныш шогалтен. Икымше паша верем республикыште самырык-влаклан лекташ гына тӱҥалше «Кугарня» газет редакций лийын. Тунамат да варажымат эре пеленем чолга да ушан-шотан марий ӱдыр-рвезе-влак пашам ыштеныт. Чынжым гын, мый нунын пелен лийынам, нунын дечын шукылан тунемынам да кызытат тунемам.
Теве, коло ий наре эртымеке, илыш пӧрдем мыйым угыч «Кугарня» газетыш кондыш. Жапше эрта гынат, чон дене эре самырык улмыла чучеш. Кызытсе у тукымын шӱлышыжым да шонымашыжым умылем, шонем. А тӱҥ редактор семын мутым пуэм: «Кугарня» самырык тукымын да чон дене самырык улшо кажне марий еҥын йӧратыме газетше лийже манын, уста пашаче коллектив дене ончыкшымат тыршаш тӱҥалына. А пагалыме лудшына-влакым йодам: кӧн могай темлымашыже але шонымашыже лиеш, редакцийышкына толаш, йыҥгырташ але серышым возен колташ ида ӧр. Марий калык манмыла, ик уш сай, шукыжо путыракат сай. Адакше келшымаште – вий.
Михаил Матвеев,
«Кугарня» газет редакцийын директоржо- тӱҥ редакторжо.
комментировать (0) |
Рвезылык → Паша койышым тапта, пашам уш-акыл тӱзата
Пӱтынь илышнак – тиде эскерымаш, шымлымаш, тӱткӧ лийын моштымаш. Айдеме тукым йырым-йырысе пӱртӱсым, тӱням, эсогыл кӧргӧ шӱм-чонымат тореш-кутынь шымлен пытарен, но тыгодым тунемшаш сомыл утларак да утларак ешаралтеш. Сандене учёныйын профессийжым, туныктышын семынак, курымаш, нимучашдыме оҥай да моткоч кӱлешан манын кертына. Шушаш шочмын лач учёный-влак шке профессионал пайремыштым палемдаш тӱҥалыт.
Российысе шымлызе-влакын пайремыштым РФ Президентын 1999 ий 7 июньысо указше дене пеҥгыдемдыме. 2000 ий 8 февральыште элыштына Наука академий шочмылан 275 идалык темын. Тудо лач ты кечын 1724 ийыште Пётр Первыйын кӱштымыж почеш шочын.
Наукын эше ик пайремже уло. Тиде – апрельын кумшо рушарняже. Тудым Совет кучем годым эре палемденыт. Историй каласкала: 1918 ий 18-25 апрель коклаште В.И.Ленин «Набросок плана научно-технических работ» лӱман пашам ямдылен, кудыжым Наука совет сайлан шотлен.
Россий наука илыме курымыштыжо шуко лӱм да лектыш дене чапланен. Тудо эреак тӱнямбал наука прогрессын ик эн тӱҥ ужашыже лийын. Мемнан учёныйна-влак фундаментальный шымлымаште кугу кӱкшытыш шуыныт. Тӱня тачат М.В.Ломоносовым, И.П.Павловым, Д.И.Менделеевым, Э.К.Циолковскийым, П.Л.Капицам, Л.Д.Ландаум, И.В.Курчатовым, А.П.Александровым, С.П.Королёвым да молымат пала. Марий кундем В.М.Васильев, К.К.Васин, В.П.Мосолов, В.Н.Сануков, В.С.Соловьёв да моло денат кугешнен кертеш.
Кызытсе саманыште самырык тукымат шымлымаш паша деке путырак шӱман кушкеш. Тидыже пагытын йодмашыж дене, векат, кылдалтын. У технологий, инноваций йӧн-влак, илышым саемдаш тыршымаш – чылажат уш-акыл мастарлык, иктешлымаш дене таҥлалтын. Тыге йоча эше школыштак тӱрлӧ проект почеш пашам ышташ тунемеш, кыдалаш специальностян але кӱшыл шинчымашым пуышо тунемме верлаште ӱдыр-рвезе-влак утларак серьёзный сомыллан пижыт. Нунын кокла гыч икмынярже ончыкшым аспирантурышто шинчымашыжым келгемда, диссертацийым ямдыла.
Пытартыш кок ийыште Марий кугыжаныш университетын 22 самырык учёныйжо кажныже «У.М.Н.И.К.» программын конкурсыштыжо федерал бюджет гыч 400 тӱжем теҥгеаш грантым налын. Нунын кокла гыч икмынярже, шке шанче пашажым мучашке шуктен, «Старт» программыш ушнен. А тушто сеҥыше-влаклан кӱкшӧ технологиян шке изи предприятийым почаш кугыжаныш бюджет гыч 6 миллион теҥге дене полышым пуат.
Марий кугыжаныш технический университетат шымлымаш пашам виктарыме шотышто эре ончылно. Тушто таче наукын 50 утла самырык кандидатше тырша, 15 еҥ 50 ий деч ончычак докторлык пашам арален. Нунат шке сеҥымашышт дене самырык радамыш пурат.
Профессийым ойырымо деч ончыч кеч-могай пашат шӱм-чон тергымашым эртышаш, вес семын каласаш гын, тудо тӱҥалтыш гычак келшышаш. Вет ончыкшым вара йӧратыме пашаште вашлиялтше кеч-могай нелылыкат куштылгын чучеш. Сандене икшывым ача-ава, моштымашыжым шотыш налын, виктарен шогышаш. Ты шотышто Марий кугыжаныш университетын Финно-угроведений институтыштыжо тыршыше Элина Витальевна Гусева (снимкыште) нигунамат кокытеланен огыл. Тудо шкежат эше школышто тунеммыж годымак йылме-влакым тунемаш йӧратен, а кушкын шогалмеке, йолгорныжым кумда илыш-корныш – кӱшыл шинчымашым налаш да вара аспирантурышто шуаралташ – виктарен.
Шернур кундемын ӱдыржӧ ынде икмыняр ий университетыште англичан йылмым туныкта, шкеже марий романлаште образ-влакын тӱжвал сыныштым сӱретлыше йӧн-влакым шымлен, кандидатлык пашам арален. «Ончен лекме 25 романыште тӱҥ шотышто ӱдырамаш сӱретлалтеш, молан манаш гын кажне произведенийжын авторжо – пӧръеҥ, - палемда филологий наука кандидат, доцент. – Кызыт тиде оҥай сомылым умбакыже шуем. Айдемын тӱжвал сынже дене пӱртӱсым таҥастарем да ончыкшым шымлымашым кугу монографийыш чумыраш шонем».
Элина Витальевнан Марат эргыжат англичан йылме деке шӱман. Икымше классыш коштшо рвезе тудым аваж дене пырля тунемеш, но шкеже ачаж (МЧС-ыште тырша, капитан) семын военный лийнеже.
Пайремда дене, шергакан шымлызына-влак! Тек ыштыме сомылда калыклан кӱлешан лиеш, илышнам тӱзландараш полша!
Эльвира Куклина.
Авторын фотожо.
комментировать (0) |
Эн тӱҥ → Эрвел родына кузе ила?
Урал кундемысе марий-влакын кузе илымышт нерген «Артинские вести» газет раш каласкала.
Тушто кугу тӱткышым Марий Элысе семынак Туныктышын идалыкшым палемдымаш ден Кугу Отечественный сарын пытымыжлан 65 ий темме лӱмгечылан пӧлеклалтше очерк-влаклан ойырат.
Туныктышын идалыкшым Ачит районысо Кӱшыл Патам школышто почмо. Тушто Урал кундемын Ачит, Красноуфимск, Арти районлаж да тыгак Пермь кундемын Суксун районжо гыч марий туныктышо-шамыч лийыныт. А Марий Эл гыч «Туныктышо» мер организацийым вуйлатыше З.С.Артюшкина миен.
Ветеран-влак нерген «Пути дороги войны» книга ямдылалтеш.
комментировать (0) |
Эн тӱҥ → «Тӱня – тиде тый!»
1-5 февральыште Самырык композитор-влакын тыгай арт-фестивальышт Йошкар-Олаште эртен.
Икымше кечын И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра ден сымыктыш колледжын академический сем факультетыштыже талантан самырык композитор-влакын произведенийышт йоҥген. Ончышо-влак Саратовысо консерваторий гыч Д.Сундыревын, Гнесинмыт лӱмеш музыкын Россий академийже гыч Н.Краснован, Озаҥ консерваторий гыч С.Дмитриевын семӱзгарлан возымо сылнысемыштым колыштыныт. Тылеч посна фестивальыште сылнысем-сылнымут кас эртен, моноспектакль ончыкталтын, Моско, Йошкар-Ола да Брянск гыч самырык сӱретче-влакын выставкышт лийын.
комментировать (0) |
Эн тӱҥ → Паша теният шуйна
В.В.Путинын мер приёмныйжын 2009 ийыште Марий Эл Республикыште кузе пашам ыштымыж дене РФ Кугыжаныш Думын депутатше Лариса Яковлева (снимкыште) 1 февральыште журналист-влакым палдарыш.
2008 ий сентябрьыште почылтшо мер приёмныйыш шукынжо пенсионер-влак толыт, тыгак пашадыме да самырык тукымат. Илыме вер, коммунальный озанлык, социальный обеспечений, здравоохранений, промышленность, связь ден транспорт, финанс-экономика шотышто йодмаш-влак пуреныт. Самырык тукымым «Самырык ешлан – илыме вер» программа тургыжландара.
Приёмныйышто граждан-влакым РФ Кугыжаныш Думын депутатышт Лариса Яковлева ден Валерий Комиссаров вашлийыт, шукыж годым тушто Марий Элысе Кугыжаныш Собранийын депутатше-влак шинчат. Тыгак посна тема дене мутланымашым тӱрлӧ сфера гыч министр да моло профессионал вуйлатыше эртарат.
В.В.Путинын мер приёмныйжын регионысо адресше: Йошкар-Ола, Гагарин проспек, 8-ше №-ан пӧрт. Телефон номер: 63-00-39. Тушко кушкыжмын, вӱргечын, изарнян 10 шагат гыч 17 шагат (13.00-14.00 – кечывал) марте мияш лиеш. Депутат-влак районлашкат лектын коштыт, приёмым эртарат.
комментировать (0) |
Ме марий улына → «Тӱжем еҥ кокла гыч ойырен, мый палем: Улат тый марий ӱдырамаш»
Поэтесса Вера Бояринован нине шомакшым таче тыгерак савырал каласыме шуэш: «Шуко марий ӱдырамаш кокла гыч улат тый Саскавий!» Ынде кок ий наре Марий ӱдырамаш-влакын «Саскавий» ушемышт пашам ышта. Тиде ушем кодшо кугарнян ик ияш сомылжым иктешлен, вуйлатышым, вуйверым да ревизий комиссийым пеҥгыдемден, тыгак илышыш ончыкшым шыҥдарышаш планым палемден.
Чынже дене кеч-могай саманыштат ӱдырамашлан куштылго лийын огыл. Тачысе ялын нелылыкше нерген «Саскавий» ушемын погынымаштыжат шӱм вургыж ойлышт. Ача-ава-влакын ӧрдыж кундемышке оксам ышташ лектын кайымышт, икшыве-шамычын шкетын кодмышт, еш-влак шаланымаш, самырык ӱдырамаш-шамычын кочывӱд дене таҥлалтмышт... Икманаш, тале ӱдырамаш-влаклан, иктыш чумырген, лушкыдырак-шамычымат шке векышт савыралаш кӱлеш. Тиде сомылымак «Саскавий» да тудын пашажым ончен шочшо «Юлвий» (Звенигово район) ден «Ошлавий» (Оршанка район) ушем-влак шуктат. Тыгодым ялысе-шамыч оласе-влаклан чот ӱшанат.
комментировать (0) |
Эн тӱҥ → Чылажат элнан ончыкылыкшо верч!
Институт, инфраструктура, инноваций, инвестиций, интеллект – йот йылмыла гыч пурышо нине мут тачысе илышын тӱҥышкыжӧ да волгыдо ончыкылыкын негызышкыже савырненыт. Вет Россий Федерацийын Президентше Дмитрий Медведев элнам вияҥдымаште лач тыгай стратегий виктышым палемден. Тудын ойлымыж почеш, кугу тӱткышым медицина ден фармацевтикым саемдаш, энергетика системым уэмдаш да энергоэффективностьым нӧлталаш, информационно вияҥаш ойырыман, тыгодым таза илыш йӱла деке мелын савырныман, тачысе технологий дене кӱлеш семын пайдаланыман. Чыла тиде шонымашымак илышыш шыҥдараш манын, 28 январьыште Москваште «Кадр резерв – элын профессионал командыже» проектын участникше-влак Глобальный вияҥмаш шотышто Россий кӱкшытан икымше форумышко погыненыт. Тушко Марий Эл гыч 12 еҥ миенна.
комментировать (0) |
Эн тӱҥ → Тюрьмаш логалаш лӱдышт манын
Чынжымак, таче тюрьмасе илышым, тусо условийым палыше еҥ ты тӧнежыш логалаш огеш лӱд. Кызыт Россий мучко 800 тӱжем еҥ эрык деч посна кодымо верлаште шке срокшым шукта. Санденак лишыл жапыште Российысе уголовно-исполнительный системыште реформа лийшаш. Але вара тунам судитлалтше-влакын чотышт шагалемеш?!
Реформа нерген республикысе колонийлаште шинчыше-влак палат. Нуно ты вашталтышым пешыжак огыт вучо, вашкерак шке срокыштым эртараш да эрыкыш лекташ шонат. Вет лишыл жапыште нуным йӧршеш вес условийыште кучаш тӱҥалыт. Чыла тидын нерген Титаккасартышым шуктышо федерал службын Марий Эл Республикысе управленийжым вуйлатыше Манвел Айрян (снимкыште) дене кутырышна.
комментировать (0) |
Ме марий улына → «Молан тыланда еҥ икшыве кӱлеш?»
Тыгай йодышым чондымо тӧра гына пуэн кертеш
Ила тӱняште порылык, уло йӧратымаш, моторлык кумылым авалта, а кугу чытыш кеч-кӧмат да кеч-момат вурс гае пеҥгыдым ышта. Сандене илышыште йомакысе семынак сайже осалым эреак сеҥа. Россий Президентын Федеральный Погынымашлан 1996 ийысе посланийыштыже палемдыме почеш, тулык да ача-аван ончымышт деч посна кодшо икшыве-влаклан ешым муаш полшаш йодмаш эркын-эркын вийым налын. Тыгай тӱҥалтыш пеш кугу пайдам конден. Тыглай еш-влакын еҥын икшывыжлан полыш кидым шуялтымышт Российыште гына огыл, мемнан республикыштат йоча пӧрт ден интернат-школым шагалемдаш йӧным ыштен.
«Титакдыме йочам молан йоча пӧртыш колташ? Молан тудын ончыкылыкшым локтылаш? Вет тусо илышым чылажым огыл гынат, изишыже садак палена. Казна пӧрт тудо эреак казна пӧртак кодеш. Мемнан шонымаште, тулыкеш кодшо икшывым шке родыжо ончаш налшаш, содыки шке вӱржӧ», - шонымашыштым почыт Йошкар-Олаште илыше Нина ден Сергей Рыбаковмыт. Тиде ешыште шкеныштын кок икшыве деч посна эше кок ӱдыр шокшо пыжашым муын.
Индеш икшыван ешыште кушшо Нинам эн кугу акажын уке лиймыж нерген увер пеш чот ойгандарен. Тудыжо шольо-шӱжарже-шамычлан ача-авашт олмеш лийын манаш келшен толеш. Вет нуныжо эре колхоз пашаш коштыныт да тыгыдыракыштым кугурак шочшыштлан ӱшанен коденыт. Акаштын шӱмжӧ черле улмым ешыште паленыт, но нылле ийым эрталтышак тыге вучыдымын илыш дене чеверласа манын, нигӧ шонен огыл.
комментировать (0) |
Ме марий улына → Шолын лекше памаш гай илыш
М.Шкетан лӱмеш Марий национальный драма театрлан 90 ий темме дене кылден, ты шнуй верыште тыршыше тачысе да ончычсо артист-влак нерген республикысе газетлаште ятыр серыме, радио ден телевиденийыште ойлымо, ончыктымо. «Кугарня» газетнан лаштыклаштыжат марий артист-влакын мастарлыкыштым аклен, кугешнен возенак шогена. А таче мый шомакем Марий АССР-ын сулло артистше Юрий Дмитриевич Иванов нерген тудын пелашыже, илышыжым марийже семынак театр дене кылдыше Дина Васильевна Иванова, дене вашмутланымаш гоч палдарынем. Адакшым шкеж нергенат шуко мом ойлаш лиеш.
комментировать (0) |